Sıfat Çekimleri

 

Sıfatların Oluşumu

 

109. Sıfatlar ve ortaçlar genel olarak isimler gibi oluşur ve düşer, sadece kullanımlarında onlardan ayrılırlar.

 

1.      Kullanımlarına uygun olarak, aynı sözcükte farklı biçimlerle cinsiyeti ayırırlar ve isimleriyle cinsiyet, sayı ve durum bakımından uyumludurlar.

bonus puer iyi oğlan
bona puella iyi kız
bonum dōnum iyi hediye

2.      Çekimlerinde ya (1) 1. ve 2. Çekimden ya da (2) 3. Çekimdendirler.

1. ve 2. Çekim

Ā- ve O- Kökler

 

110. 1. ve 2. Çekim sıfatları (ā- ve o- gövdeliler) servus, puer veya ager gibi eril; stella gibi dişil ve bellum gibi nötr olarak çekimlenir.

Bir sıfatın 1. ve 2. Çekimlerinin kurallı türü, aşağıda çekimlenen bonus, -a, -um'da görülür.

1. ve 2. Çekim (ā- ve o-köklü) Sıfatlar
		kök bono- (e.)	kök bonā- (d.)	kök bono- (n.)
Tekil	Yal.	bonus	bona	bonum
	Gen.	bonī	bonae	bonī
	Dat.	bonō	bonae	bonō
	Aku.	bonum	bonam	bonum
	Abl.	bonō	bonā	bonō
	Vok.	bone	bona	bonum
Çoğul	Yal.	bonī	bonae	bona
	Gen.	bonōrum	bonārum	bonōrum
	Dat.	bonīs	bonīs	bonīs
	Aku.	bonōs	bonās	bona
	Abl.	bonīs	bonīs	bonīs

 

Not– Quo- ile biten gövdeler, quu-'dan kaçınmak için yalın hâlde -cus (-quos), -qua, -cum (-quom), akuzatif hâlde -cum (-quom), -quam, -cum (-quom) alır (bkz. § 6.b ve § 46, Not 2).

 

Yalın  propincus (-quos)	propinqua	propincum (-quom)
Gen.   propinquī	propinquae	propinquī, vb.

 

Ancak modern baskıların çoğu bu ilkeyi göz ardı etmektedir.

a.      Sonu -ius ile biten sıfatların Genitif Tekil Erili -iī ile, Vokatif ise -ie ile biter; isimlerde olduğu gibi -ī ile bitmez (bkz. § 49.b-c).

Lacedaemonius, -iī, -ie

Not– meus (benim) eril mī vokatifine sahiptir (krş. § 145).

-ro İle Biten Kökler

111. Önünde e bulunan ro- ile biten gövdeler puer (§ 47) gibi yalın eril oluşturur ve aşağıdaki şekilde çekimlenir.

1. ve 2. Çekim (ā- ve o-köklü) Sıfatlar ero-/era- ile biten kökler
		kök misero- (e.)	kök miserā- (d.)	kök misero- (n.)
Tekil	Yal.	miser	misera	miserum
	Gen.	miserī	miserae	miserī
	Dat.	miserīs	miserae	miserō
	Aku.	miserum	miseram	miserum
	Abl.	miserō	miserā	miserō
Çoğul	Yal.	miserī	miserae	misera
	Gen.	miserōrum	miserārum	miserōrum
	Dat.	miserīs	miserīs	miserīs
	Aku.	miserōs	miserās	misera
	Abl.	miserīs	miserīs	miserīs

a.      Aşağıdakiler miser gibi çekimlenir:

Asper, gibber, lacer, liber, prosper (also prosperus), satur (-ura, -urum), tener

-fer ve -ger’in bileşikleriyle:

saetiger, -era, -erum tüylü

ayrıca, genellikle, dexter. Bunlarda e harfi köke aittir; ancak dextra'da genellikle atlanır: dextra manus sağ el.

Not– ēro- ile biten kökler (prōcērus gibi), mōrigĕrus, propĕrus ile birlikte, -us ile biten kurallı yalın erile sahiptir.

b.      Aşağıdakiler klasik kullanımda tekil eril yalın hâlden yoksundur.

cetera, infers, posters, super

Belirli ifadeler dışında nadiren tekil olarak bulunurlar.

poster die sonraki gün

Not– Birkaç Yunanca sıfatta -ō ile biten bir ablatif dişil bulunur: lectīcā octōphorō (Verr. 5.27)

112. Önünde bir ünsüz bulunan ro- ile biten gövdeler ager (§ 47) gibi yalın eril oluşturur ve aşağıdaki gibi çekimlenir.

1. ve 2. Çekim (ā- ve o-köklü) Sıfatlar ünsüz harften sonra -ro/-ra ile biten kökler
		kök nigro- (e.)	kök nigrā- (d.)	kök nigro- (n.)
Tekil	Yal.	niger	nigra	nigrum
	Gen.	nigrī	nigrae	nigrī
	Dat.	nigrīs	nigrae	nigrō
	Aku.	nigrum	nigram	nigrum
	Abl.	nigrō	nigrā	nigrō
Çoğul	Yal.	nigrī	nigrae	nigra
	Gen.	nigrōrum	nigrārum	nigrōrum
	Dat.	nigrīs	nigrīs	nigrīs
	Aku.	nigrōs	nigrās	nigra
	Abl.	nigrīs	nigrīs	nigrīs

a.      Aşağıdakiler niger gibi çekimlenir.

aeger, āter, crēber, faber, glaber, integer, lūdicer, macer, piger, pulcher, ruber, sacer, scaber, sinister, taeter, vafer

ayrıca iyelik hâlindeki noster, vester (§ 145).

-īus İle Biten Genitif, -ī İle Biten Datif

113. Aşağıdaki dokuz sıfat, bileşikleriyle birlikte, tüm cinsiyetlerde -īus ile biten genitif tekil ve -ī ile biten datife sahiptir.

alius [aliud (n.)] diğer	tōtus tüm	alter, -terīus diğeri
nūllus hiç	ūllus  herhangi	neuter, -trīus hiçbiri
sōlus yalnız	ūnus  bir	uter, -trīus hangisi (iki seçimden)

Bunlardan tekil olanlar aşağıdaki gibi çekimlenir.

1. ve 2. Çekim (ā- ve o-köklü) Sıfatlar -ius ile biten genitif hâl
	unus, una, unum, bir			uter, utra, utrum, hangisi
Yal.	ūnus	ūnus	ūnum	uter	nigra	nigrum
Gen.	ūnīus	ūnīus	ūnīus	utrīus	utrīus	utrīus
Dat.	ūnī	ūnuī	ūnī	utrī	utrī	utrī
Aku.	ūnum	ūnam	ūnum	utrum	utram	utrum
Abl.	ūnō	ūnā	ūnō	utrō	utrā	utrō
1. ve 2. Çekim (ā- ve o-köklü) Sıfatlar -ius ile biten genitif hâl
	alius, alia, alium, diğer			alter, altera, alterum, diğeri
Yal.	alius	alia	aliud	alter	altera	alterum
Gen.	alīus	alīus	alīus	alterīus	alterīus	alterīus
Dat.	aliī	aliī	aliī	alterī	alterī	alterī
Aku.	alium	aliam	aliud	alterum	alteram	alterum
Abl.	aliō	aliā	aliō	alterō	alterā	alterō

a.       Bu kelimelerin çoğulu, bonus kelimesinde olduğu gibi kurallıdır (§ 110).

b.      -īus ile biten genitif, -ī ile biten datif ve -d ile biten nötr pronominal kökenlidir (krş. illīus, illī, illud ve § 146).

c.       Genitif son olan -īus'un i'si, aslen uzun olsa da, nazımda kısa yapılabilir; bu genellikle alterius'ta ve kurallı olarak utriusque'de görülür.

d.      Alīus yerine yaygın olarak alterīus ya da iyelik anlamında aliēnus, başkasına ait, başkasının sıfatı kullanılır.

e.       Bileşiklerde—örneğin alteruter—bazen her iki kısım da, bazen de sadece ikincisi çekimlenir. Böylece, alterī utrī veya alterutrī, ikisinden birine, oluşur.

Not– Bu sözcüklerin bazılarında bazen normal genitif ve datif biçimler (bonus'ta olduğu gibi) bulunur.

gen. ve dat.(d.) aliae
dat. (e.) aliō

Nadir biçimler alis ve alid'dir (alius, aliud için).

3. Çekim

Sınıflandırma ve Dizim

114. 3. Çekim sıfatları aşağıdaki şekilde sınıflandırılır:

1.      Tekil yalın haldeki Üç Sonlu Sıfatlar (her cinsiyet için bir tane).

ācer, ācris, ācre

2.      İki Sonlu Sıfatlar (eril ve dişil aynı).

levis (e./d.), leve (n.)

3.      Adjectives of One Termination (the same for all three genders).

atrōx

a.      İki ve üç sonlu sıfatlar gerçek i-kökleridir ve bu nedenle ablatif tekilde -ī, nötr çoğulda -ia, genitif çoğulda -ium ve akuzatif çoğulda kurallı olarak -īs'i korurlar (bkz. §§ 73-74).¹

115. Üç Sonlu Sıfatlar aşağıdaki şekilde çekimlenir.

3. Çekim (ünsüz ve i-köklü) Üç Sonlu Sıfatlar
		ācer, ācris, ācre, keskin kök ācri-
Tekil	Yal.	ācer	ācris	ācre
	Gen.	ācris	ācris	ācris
	Dat.	ācrī	ācrī	ācrī
	Aku.	ācrem	ācrem	ācre
	Abl.	ācrī	ācrī	ācrī
Çoğul	Yal.	ācrēs	ācrēs	ācria
	Gen.	ācrium	ācrium	ācrium
	Dat.	ācribus	ācribus	ācribus
	Aku.	ācrīs (-ēs)	ācrīs (-ēs)	ācria
	Abl.	ācrem	ācris	ācris

a.      ri- ile biten aşağıdaki gövdeler ācer gibi çekimlenir.

placer, campester, celeber, sequester, palūster, pedester, puter, salūber, silvester, terrester, volucer

-ber ile biten ay isimleri de aynı şekilde.

Octōber (krş. § 66)

Not 1– Bu oluşum nispeten geçtir, bu nedenle şairlerde ve erken Latince'de bu sıfatların eril ya da dişil biçimleri bazen her iki cinsiyet için de kullanılmıştır.

coetus alacris (Ennius’tan)

Bazılarında ise ayrı bir eril form yoktur ve bunlar levis gibi çekimlenir (bkz. aşağıda § 116).

faenebris, fūnebris, illūstris, lūgubris, mediocris, muliebris

Not 1– Celer, celeris, celere, hızlı, sadece isim olarak kullanılan ve askeri bir rütbeyi ifade eden celerum çoğuluna sahiptir. Celer özel adında -e ablatifi vardır.

116. İki Sonlu Sıfatlar aşağıdaki şekilde çekimlenir.

3. Çekim (ünsüz ve i-köklü) İki Sonlu Sıfatlar
		levis, leve, hafif kök levi-
		E./D.	N.
Tekil	Yal.	levis	leve
	Gen.	levis
	Dat.	levī
	Aku.	levem	leve
	Abl.	levī
Çoğul	Yal.	levēs	levia
	Gen.	levium
	Dat.	levibus
	Aku.	levīs (-ēs)	levia
	Abl.	levibus

Not 1– İki ve üç sonlu sıfatlar bazen şiirde, nadiren de düzyazıda -e ablatifine sahiptir.

117. Geri kalan 3. çekim sıfatları Ünsüz köklerdir; ancak Karşılaştırmalılar hariç, çoğu aşağıdaki i-kök biçimlerine sahiptir:²

1.      Ablatif tekilde -ī (ama sıklıkla -e).

2.      Yalın ve aküzatif çoğul nötrde -ia.

3.      Genitif çoğulda -ium.

4.      Aküzatif çoğul eril ve dişilde -īs (ayrıca -ēs)

Diğer durumlarda Ünsüz gövdeler için olan kuralı takip ederler.

a.      Bu sıfatlar, l- veya r- ile biten kökler hariç, kökten s ekleyerek yalın tekil oluştururlar.

atrōx (kök atrōc- + s)
egēns (kök egent- + s)3

b.      Sonu -ns (kök nt-) ile biten şimdiki zaman ortaçları buraya aittir.

amāns, monēns

egēns gibi çekimlenirler (ama krş. § 121).

118. Tek Sonlu Sıfatlar aşağıdaki şekilde çekimlenir.

3. Çekim (ünsüz ve i-köklü) Tek Sonlu Sıfatlar
		atrox, hiddetli kök atroc-		egēns, muhtaç kök egent-
		E./D.	N.	E./D.	N.
Tekil	Yal.	atrōx		egēns
	Gen.	atrōcis		egentis
	Dat.	atrōcī		egentī
	Aku.	atrōcem	atrōx	egentem	egēns
	Abl.	atrōcī (-ē)		egentī (-ē)
Çoğul	Yal.	atrōcēs	atrōcia	egentēs	egentia
	Gen.	atrōcium		egentium
	Dat.	atrōcibus		egentibus
	Aku.	atrōcīs (-ēs)	levia	egentīs (-ēs)	egentia
	Abl.	atrōcibus		egentibus

119. Diğer örnekler aşağıda verilmiştir.

3. Çekim (ünsüz ve i-köklü) Tek Sonlu Sıfatlar
		concors, ahenkli kök concord-		praeceps, paldır küldür kök praecipit-
		E./D.	N.	E./D.	N.
Tekil	Yal.	concors		praeceps
	Gen.	concordis		praecipitis
	Dat.	concordī		praecipitī
	Aku.	concordem	concors	praecipitem	praeceps
	Abl.	concordī		praecipitī
Çoğul	Yal.	concordēs	concordia	praecipitēs	praecipitia
	Gen.	concordium		[praecipitium]1
	Dat.	concordibus		praecipitibus
	Aku.	concordīs (-ēs)	concordia	praecipitīs (-ēs)	praecipitia
	Abl.	concordibus		praecipitibus

1.       Dilbilimciler tarafından verilmiş, ancak bulunamamıştır.

3. Çekim (ünsüz ve i-köklü) Tek Sonlu Sıfatlar
		iēns, gidiş kök eunt-		pār, eşit kök par-		dīves, zengin kök dīvit-
		E./D.	N.	E./D.	N.	E./D.	N.
Tekil	Yal.	iēns		pār		dīves
	Gen.	euntis		paris		dīvitis
	Dat.	euntī		parī		dīvitī
	Aku.	euntem	iēns	parem	pār	dīvitem	dīves
	Abl.	eunte (-ī)		parī		dīvitī
Çoğul	Yal.	euntēs	euntia	parēs	paria	dīvitēs	[dītia]
	Gen.	euntium		parium		dīvitium
	Dat.	euntibus		paribus		dīvitibus
	Aku.	euntīs (-ēs)	euntia	parīs (-ēs)	paria	dīvitīs (-ēs)	[dītia]
	Abl.	euntibus		paribus		dīvitibus

 

3. Çekim (ünsüz ve i-köklü) Tek Sonlu Sıfatlar
		ūber, bereketli kök ūber-		vetus, eski kök veter-
		E./D.	N.	E./D.	N.
Tekil	Yal.	ūber		vetus
	Gen.	ūberis		veteris
	Dat.	ūberī		veterī
	Aku.	ūberem	ūber	veterem	vetus
	Abl.	ūberī1		vetere (-ī)
Çoğul	Yal.	ūberēs	ūbera	veterēs	vetera
	Gen.	ūberum		veterum
	Dat.	ūberibus		veteribus
	Aku.	ūberēs	ūbera	veterēs	vetera
	Abl.	ūberibus		veteribus

1.       -e ile biten ablatif de mevcuttur ama nadirdir.

Not– Bunlardan vetus aslen bir s-köktür. Çoğu s-kökünde r, yalın halin içine de girmiştir.

bi-corpor († bi-corps için)
dēgener († dē-genes için)

DİPNOTLAR

1.      Ancak bazılarının biçimleri şüphelidir.

2.      Ayrıntılar için bkz. § 121.

3.      nt- ile biten gövdeler yalın hâldeki -s'den önce t'yi atlar

Karşılaştırmalı Biçimlerin Çekimlenmesi

120. Karşılaştırmalı biçimler aşağıdaki şekilde çekimlenir.

Karşılaştırma Sıfatları
		melior, daha iyi kök meliōr- (meliōs- yerine)		plūs, daha iyi kök plūr- (plūs- yerine)
		E./D.	N.	E./D.	N.
Tekil	Yal.	melior	melius		plūs
	Gen.	meliōris			plūris
	Dat.	meliōrī
	Aku.	meliōrem	melius		plūs
	Abl.	meliōre (-ī)			plūre
Çoğul	Yal.	meliōrēs	meliōra	plūrēs	plūra
	Gen.	meliōrum		plūrium
	Dat.	meliōribus		plūribus
	Aku.	meliōrēs (-īs)	meliōra	plūrēs (-īs)	plūra
	Abl.	meliōribus		plūribus

a.      Plūs dışındaki tüm karşılaştırmalı biçimler melior gibi reddedilir.

b.      Karşılaştırmalı biçimlerin kökü kurallı olarak ŏs- ile biter, ancak bu yalın eril ve dişilde or- ve yalın ve akuzatif tekil nötr hariç diğer tüm durumlarda ōr- olur, burada s korunur ve ŏ ŭ olarak değiştirilir (bkz. honŏr, -ōris; corpus, -ŏris). Böylece karşılaştırmalı biçimlerin iki sonu varmış gibi görünür.

c.       Nötr tekil plūs sadece isim olarak kullanılır. Genitif (nadiren ablatif) sadece bir değer ifadesi olarak kullanılır (bkz. § 417). Datif klasik kullanımda bulunmaz. Bir bileşik olan complūrēs, birkaç, bazen nötr çoğul complūria'ya sahiptir.

Ünsüz Köklerin Hâl Biçimleri

121. Ünsüz köklü sıfatlarda:

a.      Ablatif tekil genellikle -ī ile, bazen -e ile biter.

1.      İsim olarak kullanılan sıfatlarda (superstes hayatta kalan) -e vardır.

2.      Bu şekilde kullanılan (özellikle Ablatif Mutlak, § 419) veya isim olarak kullanılan -ns ile biten ortaçlar kurallı olarak -e'ye sahiptir; ancak sıfat olarak kullanılan ortaçlar kurallı olarak -ī'ye sahiptir.

dominō imperante ustanın emriyle
ab amante bir sevgili tarafından
ab amanti muliere sevgi dolu bir kadın tarafından

3.      Aşağıdakilerde kurallı olarak -ī vardır.

āmēns, anceps, concord (ve cor'un diğer bileşikleri), cōnsors (ancak bir özne olarak, -e), dēgener, hebes, ingēns, inops, memor (ve bileşikleri), pār (düzyazıda), perpes, praeceps, praepes, teres

4.      Aşağıdakilerde kurallı olarak -e vardır.

caeles, combos, [† dēses], dīves, hospes, particeps, pauper, prīnceps, sōspes, superstes

Aynı şekilde patriyaller (bkz. § 71.5) ve āt-, īt-, nt-, rt- ile biten kökler de isim olarak kullanıldığında ve bazen sıfat olarak kullanıldığında.

b.      Genitif çoğul genellikle -ium ile biter, ancak aşağıdakilerde -um vardır:¹

1.      Her zaman combos, dīves, inops, particeps, praepes, prīnceps, supplex ve -um'lu isimlerin bileşiklerinde (quadru-pēs, bi-color).

2.      Bazen, şiirde, -ns ile biten ortaçlarda: silentum concilium sessiz gölgelerin konseyi (Aen. 6.432).

c.       Akuzatif çoğul kurallı olarak -īs ile biter, ancak karşılaştırmalarda genellikle -ēs vardır.

d.      Vetus (gen. -ĕris) ve pūbes (gen. -ĕris) kurallı olarak ablatif tekilde -e, nominatif ve akuzatif çoğulda -a ve genitif çoğulda -um alır. ūber için bkz. § 119.

e.       Birkaç tek sonlu sıfat isim olarak kullanıldığında -a ile biten dişil bir biçim edinir (clienta, hospita), Iūnō Sōspita mahlasındaki gibi.

DİPNOTLAR

1.      Sonu -um ile biten formlar bazen diğer birkaç formda da görülür.

Kuralsızlıklar ve Sıfatların Özel Kullanımları

122. Aşağıdaki özel hususlara dikkat edilmesi gerekir.

a.       Bazı sıfatlar çekimde farklılık gösterir.

gracilis (-us)
hilaris (-us)
inermis (-us)
bicolor (-ōrus)

b.      Bazı sıfatlar çekimlenemez.

damnās
frūgī (Hizmet Datifi, bkz. § 382.1, Note 2)
nēquam (aslen bir zarf)
necesse
tot, quot, aliquot, totidem (adıl biçimler)

Potis genellikle çekimlenemez bir sıfat olarak kullanılır, ancak bazen nötr hâlinde pote olur.

c.       Bazı sıfatlar kusurludur.

exspēs [sadece yalın]
exlēx (exlēgem) [sadece yalın ve akuzatif tekil]
pernox (pernocte) [sadece yalın ve ablatif tekil]
prīmōris, sēminecī, vb., [yalın tekilden yoksun]

d.      Bazı sıfatlar, anlamları gereği yalnızca eril ve dişil olarak kullanılabilir. Bunlar ortak cinsiyet sıfatları olarak adlandırılabilir.

adulēscēns genç
[† dēses], -idis tembel
inops, -opis fakir
sōspe, -itis güvenli

Benzer şekilde, senex (yaşlı adam) ve iuvenis (genç adam) bazen eril sıfatlar olarak adlandırılır.

İsim olarak kullanılan Sıfatlar için bkz. §§ 288 – 289. Sıfat olarak kullanılan İsimler için bkz. § 321.c. Zarf olarak kullanılan Sıfatlar için bkz. § 214. Sıfat olarak kullanılan Zarflar için bkz. § 321.d.

Sıfatların Karşılaştırılması

123. İngilizce'de olduğu gibi Latince'de de üç karşılaştırma derecesi vardır: Pozitif, Karşılaştırmalı ve Üstünlük.

124. Karşılaştırmalı hâl kurallı olarak -ior (nötr -ius),¹ Üstünlük hâli ise -issimus (-a, -um) eklenerek, son ünlüsünü kaybeden Pozitif hâlin köküne eklenir.

Sıfatların Karşılaştırması
cārus sevgili (cāro-)	cār-ior daha sevgili	cār-issimus en sevgili
levis hafif (levi-)	lev-ior daha hafif	lev-issimus en hafif
fēlīx mutlu (fēlīc-)	fēlīc-ior daha mutlu	fēlīc-issimus en mutlu
hebes donuk (hebet-)	hebet-ior daha donuk	hebet-issimus en donuk

Not– Bazı karşılaştırmalı sözcüklerin kökünde bir küçültme biçimi oluşturulur.

grandius-culus biraz daha büyük (bkz. § 243).

a.      Sıfat olarak kullanılan ortaçlar kurallı olarak karşılaştırılır.

patiēns (sabırlı), patientior, patientissimus
apertus (açık), apertior, apertissimus

125. Sonu -er ile biten sıfatlar yalın hâle -rimus ekleyerek Üstünlük hâlini oluşturur. Karşılaştırmalı hâl kurallıdır.

ācer (keskin), ācrior, ācerrimus
miser (acınası), miserior, miserrimus

a.      Dolayısıyla vetus (gen. veteris) eski veter biçiminden gelen veterrimus üstünlük hâline sahiptir ve mātūrus, kurallı üstünlük hâlinin (mātūrissimus) yanı sıra nadir bir mātūrrimus biçimine sahiptir.

Vetus'un karşılaştırmalı hâli için vetustior (vetustus'tan) kullanılır.

126. Sonu -lis ile biten altı sıfat, sonundaki -i- kırpılmış gövdeye -limus ekleyerek üstünlük sıfatı oluşturur. Bunlar facilis, difficilis, similis, dissimilis, gracilis ve humilis'tir.

            facilis (kolay), facilior, facillimus [kök facili-]

127. -dicus (söyleyiş) ve -volus (isteyiş) bileşikleri, karşılaştırmalı hâllerinde eskiden sıfat olarak kullanılan dīcēns ve volēns ortaçlarının biçimlerini alırlar.

maledicus (karalayıcı), maledīcentior, maledīcentissimus
malevolus (kindar), malevolentior, malevolentissimus

a.       Kıyas yoluyla, -ficus ile biten bileşikler de aynı şekilde oluşturulur.

māgnificus (yüce), māgnificentior, māgnificentissimus

128. Bazı sıfatlar magis (daha çok) ve maximē (en çok) zarfları aracılığıyla karşılaştırılır. Özellikle -us ile biten sıfatların önünde e veya i bulunur.

            idōneus (uygun), magis idōneus, maximē idōneus

Not– Ancak pius'un üstünlük kipinde piissimus vardır; bu Cicero tarafından kınanan ama yazıtlarda yaygın olan bir biçimdir. Ancak aynı derecede yaygın olan biçim düzensiz pientissimus'tur.

DİPNOTLAR

1.      Karşılaştırma eki (eskiden -iōs) Yunanca ίων veya Sanskritçe -iyans'a benzer. Üstünlük eki (-issimus) kökeni belirsiz bir çift biçimdir. Eski -is-to-s (ἥδ-ιστο-ς ve İngilizce “sweetest”ta görülür) son ekinin is-'ini ve eski -mo-s (prī-mus, mini-mus, vb.'de görülür) yapısını içeriyor gibi görünmektedir. -limus ve -rimus son ekleri -simus’tan asimilasyon (§ 15.6) yoluyla oluşur. Karşılaştırma ve üstünlük ekleri aslında yeni köklerdir ve mutlak olarak çekim biçimleri gibi görülmeleri gerekmez.

Kuralsız ve Kusurlu Sıfatların Karşılaştırılması

128. Bazı sıfatların karşılaştırmalarında kuralsız biçimler vardır.

bonus iyi	melior daha iyi	optimus en iyi
malus kötü	pêior daha kötü	pessimus en kötü
māgnus büyük	mâior daha büyük	maximus en büyük
parvus küçük	minor daha az	minimus en az
multus çok (sayılamaz)	plūs (n.) daha fazla (§ 120)	plūrimus en çok
multī çok (sayılabilir)	plūrēs daha fazla	plūrimī en çok
nēquam değersiz (çekimlenemez, § 122.b)	nēquior	nēquissimus
frūgī değerli, yararlı (çekimlenemez, § 122.b)	frūgālior	frūgālissimu
dexter sağda, kullanışlı	dexterior	dextimus

Not– Bu kuralsızlıklar farklı köklerin kullanılmasından kaynaklanır (bkz. § 127). Böylece frūgālior ve frūgālissimus, frūgāli- kökünden oluşturulur, ancak çekimlenemez frūgī'nin karşılaştırmalı ve üstünlük hâlleri olarak kullanılır.

130. Bazı Karşılaştırmalı ve Üstünlük hâlleri Pozitif hâlden yoksun olarak görülür.

ōcior daha hızlı	ōcissimus en hızlı
potior tercih edilesi1	potissimus en önemli

a.      Aşağıdakiler sıfat olarak kullanılmayan köklerden oluşturulur.2

cis, citrā bu tarafta (zarf)	citerior buraya	citimus en yakın
dē aşağı (edat)	dēterior daha kötü	dēterrimus en kötü
in, intrā içinde (edat)	interior içteki	intimus en içteki
prae, prō önce (edat)	prior önceki	prīmus ilk
prope yakın (zarf)	propior daha yakın	proximus bitişik
ultrā öte (zarf)	ulterior daha uzak	ultimus en uzak

b.      Aşağıdakilerde, isim olarak (genellikle çoğul hâlde) kullanıldıkları durumlar dışında olumlu biçimleri nadirdir.

Exterus dışa doğru	exterior dışta	extrēmus (extimus) en dışta
īnferus aşağıda (bkz. § 111.b)	īnferior daha aşağıda	īnfimus (īmus) en aşağıda
posterus sonraki	posterior (iki seçenekten) sondaki	postrēmus (postumus) en son
superus yukarıda	superior daha yukarıda	suprēmus or summus en yukarıda

Ancak exterī (yabancılar), īnferī (alt dünya tanrıları) posterī (gelecek nesiller), superī (cennetteki tanrılar) çoğulları yaygındır.

Not– Üstünlük hâli olan postumus, son doğan özel anlamına sahiptir ve iyi bilinen bir soyadıydı.

131. Bazı sıfatlarda Karşılaştırmalı veya Üstünlük eki yoktur.

a.      Karşılaştırmalı hâl aşağıdakilerde nadirdir veya eksiktir.

bellus	inclutus (veya inclitus)	novus
caesius	invictus	pius
falsus	invītus	sacer
fīdus (bileşikleriyle)	meritus	vafer

b.      Sonu -ilis veya -bilis ile biten pek çok sıfatta üstünlük eki yoktur—örneğin agilis, probābilis ve aşağıdakiler.

āctuōsus	exīlis	prōclīvis	surdus
agrestis	ingēns	propinquus	taciturnus
alacer	iēiūnus	satur	tempestīvus
arcānus	longinquus	sēgnis	teres
caecus	oblīquus	sērus	vīcīnus
diūturnus	opīmus	supīnus

c.       Iuvenis (genç) ve senex (yaşlı) [krş. § 122.d] sözcüklerinden iūnior (genç) ve senior (yaşlı) karşılaştırma sözcükleri oluşur. Ancak bunlar için bazen minor nātū ve mâior nātū kullanılır (nātū da genellikle atlanır). Üstünlük hâli kurallı olarak nātū ile veya nātū olmadan minimus ve maximus ile ifade edilir.

Not– Bu ifadelerde nātū bir Belirtme Ablatifidir (bkz. § 418).

d.      Pek çok sıfat (aureus altından gibi) anlamları nedeniyle karşılaştırma yapmaya elverişli değildir.

Not– Ancak her dilin bu konuda kendine özgü bir kullanımı vardır. Böylece, niger (parlayan siyah) ve candidus (parlayan beyaz) karşılaştırılır; ancak mutlak ölü siyah veya beyaz anlamına gelen āter ve albus karşılaştırılmaz (Plautus'un bir kere kullandığı ātrio dışında).

DİPNOTLAR

1.      Eski pozitif potis, muktedir, mümkün anlamında görülür.

2.      -trā ve -terus ile biten biçimler aslen karşılaştırmalıydı (bkz. alter), böylece -terior ile biten karşılaştırmalı hâller çift karşılaştırmalılardır. Īnferus ve superus daha ilkel bir biçimin karşılaştırmalılarıdır (bkz. İngilizcedeki “-er” karşılaştırması). Timus (-tumus) ile yapılan üstünlük hâlleri eski karşılaştırma biçimlerinin kalıntılarıdır; īmus, summus, prīmus gibi -mus ile bitenler daha da ilkeldir. Extrēmus gibi biçimler karşılaştırmalı hâlin üstünlük biçimleridir. Aslında karşılaştırma, her zaman sonların biriktirilmesiyle ele alınmıştır.