214. [Konuralp] [Kontrol edilecek] Zarflar, aşağıda gösterildiği şekilde, sıklıkla sıfatlardan şekillenirler.
a. 1'inci ve 2'nci çekim grubundan sıfatların kökünde bulunan karakteristik sesli harfin, -ē ünlüsüyle değiştirilmesi yoluyla:
cārē kıymetle [köken: cārus kıymet (cāro-)]
amīcē dostane bir şekilde [köken: amīcus arkadaş canlısı (amīco-)]
Not— Sondaki -ē eki, asıl hali -ēd olan eski ablativus halinin kalıntısıdır. (bkz. § 43, Not 1).
b. 3'üncü çekim grubundan sıfatların köküne -ter eklenmesi yoluyla: Kökler nt- kabul edilir (nom. hali -nst- içeren kelimelerde). Diğer kelimeler ise i-köklüler olarak kabul edilir.
fortiter cesurca [köken: fortis (kökü forti-) cesur]
ācriter istekli bir şekilde [köken: ācer (kökü ācri-) istek]
vigilanter dikkatli bir şekilde [köken: vigilāns (kökü vigilant-)]
prūdenter ihtiyatlı bir şekilde [köken: prūdēns (kökü prūdent-)]
aliter aksi takdirde [köken: alius (eski kökü ali-)]
Not— Bu son ek belki de, Yunan dilindeki -τερος ekinde ve uter, alter kelimelerinde bulunan -ter ekiyle aynıdır. Eğer öyleyse, bu zarfların kökeninde ya nötr accusativusler (bkz. d.) ya da eril nominativuslar bulunduğu düşünülebilir.
c. 1'inci ve 2'nci çekim grubundan olan bazı sıfatların, iki şekilde de (-ē ve -ter) zarfları bulunur. Buradan hareketle, dūrus (sert) hem dūrē hem de dūriter şeklinde zarflara sahip iken miser (sefil) ise hem miserē hem de miseriter şeklinde zarflara sahiptir.
d. Sıfatların ya da zamirlerin nötr accusativus halleri sıklıkla zarf olarak kullanılır.
multum çokça
facilĕ kolayca
quid niye
Bu durum, zarfların mukayesesi derecelerinde bulunan -ius ekinin kökenidir (§ 218).
ācrius daha şevkli bir şekilde (positivus ācriter)
facilius daha kolay bir şekilde (positivus facilĕ)
Not— Bu zarflar kesinlikle kökteş accusativuslardır (§ 390).
e. Sıfatların, zamirlerin ve isimlerin tekil ve nötr ablativus halleri ya da (ilkine kıyasla daha nadir görülen) dişil durumları zarf halinde kullanılabilir.
falsō yanlış olarak
citŏ hızlıca (kısa vurgulu o sesiyle birlikte)
rēctā (viā) direkt olarak (dosdoğru)
crēbrē; çoğunlukla
volgō genellikle
fortĕ tesadüfen
spontĕ kendiliğinden
Not— Bazı zarflar, halihazırda kullanımda olmayan sıfatlardan elde edilmiştir.
abundē verimli bir şekilde (†abundus kelimesinden gelmiş gibi gözükmektedir; bkz. abundō bol olmak)
saepĕ sıklıkla (†saepis yoğun, sıkı istifli kelimesinden gelmiş gibi gözükmektedir; bkz. saepēs çalı, ve saepiō çitle çevirmek).
215. Zamirlerin ve isimlerin durum hallerinden köken alan zarfların ve diğer parçacıkların ilave örnekleri aşağıda verilmiştir. Bazı hallerde, bu durum pek açık değil iken bazı hallerde de şüphelidir.
1. Nötr Accusativus haller.
nōn (nē-oinom'a yönelik olarak, sonrasında ūnum için) yok
iterum (is sonlu kelimelerin i- kökünün comparativus'u) ikinci kez
dēmum (dē aşağı kelimesinin superlativus'u) en sonunda
2. Dişil Accusativuslar.
partim kısmen
statim hemen
saltim en azından (genel olarak saltem), -tis (genitivus'u -tis) ile biten kaybolmuş kelimeden
Buradan hareketle, -tim son eki, zarf niteliğindeki son ek olarak kural haline geldi ve bu sayede zarflar, birçok isim ve fiil kökünden (accusativus halinde -tim ekine sahip olan hiçbir formun müdahalesi olmaksızın) doğrudan doğruya türetildi.
sēparātim ayrı olarak köken: sēparātus ayrılmış olan
Dişil Accusativus olarak karşımıza çıkan bazı zarflar, muhtemelen araç durumdadır.
palam açıkça
perperam yanlış bir şekilde
tam böyle
quam olarak
3. Çoğul Accusativuslar.
aliās başka bir yerde
forās dışarıda (bir hareketin sonu olarak)
Bu yüzden, belki quia çünkü demektir.
4. Ablativus ya da Araç durumundaki haller
quā nerede
intrā içerisinde
extrā dışarıya
quī nasıl
aliquī her nedense
forīs dışarıya
quō nereye
adeō o denli
ultrō ötesinde
citrō bu yana (bir hareketin sonu olarak)
retrō geriye doğru
illōc (†illō-ce kelimesi yerine) hafifletilmiş hali illūc oraya
-trō ekiyle sonlanan kelimeler comparativus köklerden türemiştir (bkz. ūls, cis, re-).
5. Locativus haller.
ibi orada
ubi nerede
illī, illī-c orada
peregrī (peregrē) evden uzak
hīc (†hī-ce yerine) burada
Ayrıca, bileşik kelimelerden olan hodiē (muhtemelen †hōdiē yerine) bugün; perendiē yarından sonraki gün anlamına gelmektedir.
6. Düzensiz olarak tertiplenenler.
a. -tus son ekine sahip olanlar (genellikle öncesinde i ünlüsü gelir.), ablativus anlama sahiptirler.
funditus dipten, tamamıyla
dīvīnitus gökten, şans eseri
intus dahilinde
penitus dahilinde
b. -dem, -dam, -dō son ekine sahip olanlar.
quidem gerçekten
quondam bir zamanlar
quandō (bkz. dōnec) günü gelince
c. dum son ekine sahip olanlar (muhtemelen zaman accusativus'u) iken; iam şimdi
216. Bazen bir sözcük öbeği ya da kısa cümle bir bütün olarak zarfa dönüşebilir. (bkz. notwithstanding, nevertheless, besides).
postmodo yakında (kısa bir süre sonra)
dēnuō (dē novō yerine) yeniden
vidēlicet (vidē licet yerine) demek ki (gör, yapabilirsin)
nihilōminus bununla birlikte (her şeyin nezdinde az)
Not— Diğer örnekler şunlardır:
anteā [eski hali, antideā] önce (ante eā, muhtemelen ablativus ya da araç durumunda)
īlicō (in locō) hemen oracıkta, derhal
prōrsus kesinlikle (prō vorsus dosdoğru)
rūrsus (re-vorsus) tekrar
quotannīs senelik (quot annīs ne kadar çok yıl varsa)
quam-ob-rem ne sebeple
cōminus (con manus) el ele
ēminus (ex manus) bir uzaklıkta
nīmīrum (nī mīrum) şüphe olmaksızın
ob-viam (īre obviam'da olduğu gibi, yola çıkmak)
prīdem (bkz. prae ve -dem in i-dem) bir müddet
forsan (fors an) belki (bir şanstır, belki)
forsitan (fors sit an) belki (bir şans olsa, belki)
scīlicet (†scī, licet) bu demek oluyor ki (bil, yapabilirsin; bkz. ī-licet gidebilirsin)
āctūtum (āctū harekette bulunma, and tum sonra)
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder